Torarice, kačare i šeperuše

U monografiji „Ekonomsko-geografske odlike opštine Vlasenica sa posebnim osvrtom na razvoj turizma“, autora dr Vidomira Obradovića, između ostalog, govori se i o tipovima kuća i drugih građevina u regiji Birač.

Pa tako imamo priliku pročitati da, prema materijalu od kojih se grade, tri su osnovna tipa kuća: drvene, kamene i zemljane i njihovi međusobni prelazni oblici. Izgled i tip kuće nije bio rezervisan samo za materijal, već i za religijsku pripadnost, pa su i znatne razlike između srpskih, bošnjačkih, karavlaških i romskih kuća. Uočljiva je značajna šarolikost i preplitanje u stilu, načinu i tehnici gradnje, od najstarijih rijetko očuvanih objekata, do onih koji čine etnografsku sliku prve polovine 19.vijeka.

Naravno, većina nas zna za brvnare, vodenice, ambare, a mi ćemo se u daljem tekstu posvetiti manje poznatijim tipovima građevina.

Čobanuše (kućare, kreve, kolibe, torarice)

TORARICA
Čobanuša/Torarica

Čobanuše su sagrađene na drvenoj osnovi, slično kao zaprežne saone za volovsku ili konjsku zapregu. Na prečagama tih saona nadograđuje se drveni krov od šindre, male visine, toliko da bi se čovjek mogao uvući da spava. Kao podloga za spavanje se stavljala slama ili uska slamarica (široka lanena vreća napunjena slamom), a prekrivalo se vunenim tkanim ćebetom. Čobanuše se postavljaju u blizini tora (obora), gdje se noću zatvarala stoka pa otuda i naziv torarice. Spavanje u čobanuši imalo je za cilj čuvanje stoke od divljih životinja, pa su čobani imali oružje i psa (tornjak) kojeg su vezali u blizini čobanuše i tora.

Šeperuše

seperusa
Šeperuša

To su jednodijelni, rjeđe dvodijelni objekti napravljeni u kombinaciji sa drvetom (gredice ili deblje pruće), a između drveta se prazan prostor popunjava smjeseom od blata, trinom od sijena ili pljevom od žita. U sredini je ognjište, a po stranama kreveti i drveni tronošci za sjedenje i police za suđe. Ukoliko su bile veće, pravile su se dvije prostorije koje su odvajane tankim zidom od šepera. Druga prostorija je služila za spavanje. Rjeđe su pravljene u dva nivoa sa kamenim podrumom. Pokrivene su drvenim krovom, šindrom.

Kačara

kacara
Kačara

Zgrada gdje se odlažu kace za kiseljenje šljiva, krušaka i ostalog voća. Zbog vlage od zemlje i opasnosti od sunčeve svjetlosti, kace se moraju čuvati u posebnim uslovima u kačarama. Kačare mogu biti i izvan dvorišta, ali najčešće su u blizini vode – zbog potrebe za vodom u toku pečenja rakije.

Mliječna koliba

Mala zgrada, brvnara, služi za razlijevanje mlijeka u karlice i čanke i za sakupljanje sira i kajmaka. Kada se mlijeko naspe u suđe za razlijevanje, naloži se mala vatra da bi kajmak poprimio miris dima. Najpoznatije vrste kajmaka su vareni (slani i slatki), omužni (jomužni-nevareni) i dimljeni kupolasti sir „zarice“. U kolibi se zimi suši meso. Sličnog izgleda su udžere u kojima se skladišti brašno, pasulj, luk…