Fruškogorski manastiri

Krusedol manastir
Krušedol

Na Fruškoj gori, na 50 kilometara dužine i 10 kilometara širine, nalazi se 17 srednjovijekovnih pravoslavnih manastira.

Krušedol se nalazi na jugoistočnom dijelu Fruške gore, u dolini, a sjeverno od Prnjavora i sela Krušedol. Manastirski kompleks čine crkva posvećena prazniku Blagovještenja Bogorodice, i četvorospratni konaci u ograđenom parku. Da počnu gradnju, despotu Đorđu Brankoviću i njegovoj majci Angelini, pomogao je ruski veliki knez Vasilije poslavši im tri tovara samurskih koža i 4.000 kožica od bjelki – bijelih vjeverica, a da istraju, pomogao im je novčanom pomoći vlaški vojvoda Jovan Njagoja Basaraba. Kad su izgradili manastir, Angelina je odlučila da podigne crkvicu i oko nje kelije za monahinje. Bio je to prvi ženski manastir, a sada je parohijska crkva sela Krušedol. U Velikoj seobi Srba 1690. monasi su krenuli sa narodom i patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem na sjever, pa je manastir bio prazan osam godina. Povlačeći se poslije poraza kod Petrovaradina, 1716. godine, Turci su zapalili Krušedol, pa i mošti Brankovića, sahranjenih u svojoj zadužbini.

Proglašenje fruškogorskih manastira kulturnim dobrom bilo je povod njihovoj valorizaciji. Ako se kao kriterijum postavi likovna vrijednost, Dejan Medaković, pišući o vrijednovanju fruškogorskih manastira, na prvo mjesto, bez objašnjenja, stavlja Krušedol. Ako se kao kriterijum odredi faktor ktitorstva, kaže Medaković, “lako je odrediti prioritetnu važnost manastira Krušedola čiji osnivači pripadaju staroj despotskoj lozi Brankovića. Tokom vijekova, Krušedol postaje i glavni rasadnik njihovog kulta, a već ta činjenica predodredila je i cjelokupni duhovni razvoj u

Manastir Kovilj
Kovilj

ovom manastiru. O stepenu tog razvoja svjedoči i manastirska biblioteka, jedinstvena po svom sklopu, biblioteka koja sadrži i najpotpuniju zbirku klasičnih djela pravoslavne srednjovijekovne teologije. Zaštićen od svojih ktitora, manastir Krušedol postao je i svojevrsni mauzolej srpskih velikana, od crkvenih velikodostojnika kao što su patrijarsi Arsenije III Čarnojević i Arsenije IV Jovanović, mitropolit Isaija Đaković, mitropolit Srbije Petar Jovanović, do svetovnih lica: grofa Đorđa Brankovića, knjeginje Ljubice, vojvode Stevana Šupljikca i kralja Milana. Sve te okolnosti daju mu među fruškogorskim manastirima prvo, počasno mjesto.”

Na Fruškoj gori, na 50 kilometara dužine i 10 kilometara širine, nalazi se 17 srednjovijekovnih pravoslavnih manastira. To su: Beočin, Bešenovo, Velika Remeta, Vrdnik odnosno Ravanica, Grgeteg, Divša, Jazak, Krušedol, Kuveždin, Mala Remeta, Novo Hopovo, Petkovica, Privina Glava, Rakovac, Staro Hopovo, Fenek i Šišatovac. Većina je aktivna, a neki još uvijek u ruševinama čekaju obnovu. Ova jedinstvena kulturno-istorijska cjelina je kulturno dobro od izuzetnog značaja, a predložena je i za upis na listu svjetske baštine UNESCO-a.

Fruškogorski manastiri su lijepi i, iako su zidani istim stilovima, svaki je posebnog izgleda. Njihove crkve iz turskog doba nastavile su moravsku tradiciju, a one iz 18. vijeka su baroknog stila. Uticaj baroknih strujanja je najprimjetniji na prizidanim visokim zvonicima uz crkve, i u gradnji monumentalnih konaka. Zbog konaka koji u najvećem broju manastira uokviruju crkvu sa sve četiri strane, manastiri izgledaju kao mala utvrđenja. U prvoj četvrtini 18. vijeka, nešto više od pola vijeka nakon odlaska Turaka iz Srema, evidentna je velika građevinska djelatnost: izgrađeni su novi manastirski konaci u svim manastirima, crkve u Šišatovcu, Starom Hopovu, Privinoj Glavi, Maloj Remeti i Novom Jasku, i zvonici u Krušedolu, Rakovcu, Novom Hopovu, Velikoj Remeti i Petkovici. Time je zaokružena barokizacija arhitekture u fruškogorskim manastirima. Fruškogorski manastiri su postali primjer evropeizacije srpske tradicionalne umjetnosti.

Manastir Vrdnik
Vrdnik

Zaharije Orfelin, Jov Vasilijevič, Stefan Tenecki, Stanoje Popović, Teodor Kračun, Arsa Todorović, Dimitrije Avramović, Pavle Simić, Uroš Predić, Stevan Aleksić – i još nebrojeni umjetnici ostavili su trag svoga dara na zidovima i ikonama fruškogorskih manastira. Kao i graditeljstvo, i slikarska umjetnička dela su vodič kroz stilske smjene od Vizantije do baroka.

Rusi, pa zatim i naši slikari podučavani u Kijevu i Beču, zaslužni su za preobražaj vizantijskih obrazaca u nove umjetničke forme. Umjesto likova na zlatnoj pozadini u vizantijskom stilu, uveli su meku modelaciju, dobro proporcionisana lica, pokret, više prostornih planova i smještanje likova u pejzaž ili enterijer. Uljana tehnika omogućila im je nov pristup u rješavanju kolorističkih problema.

Protestantski predikator Stefan Gerlah zabilježio je 1573. godine da Srbi u Beogradu nemaju škole, već dolaze na učenje u Hopovo. U fruškogorskim manastirima su bili Dositej Obradović, Lukijan Mušicki, Platon Atanacković, Nikanor Grujić, Ilarion Ruvarac, Laza Kostić, Đura Jakšić i drugi pisci. U Šišatovcu, kod arhimandrita Lukijana Mušickog Vuku Karadžiću su uz gusle pjevali Filip Višnjić i Tešan Podrugović možda najljepše epske narodne pjesme, a naučnici Pavle Josif Šafarik i Franja Miklošič su tu obavili važna istraživanja. Ilarion Ruvarac, jedan od naših najvažnijih istoričara, u Grgetegu je napisao svoja najpoznatija djela.

Osim lijepe sremske planine, ove manastire spaja i način na koji su živjeli i kojim danas žive.

U vrijeme kad su nastali fruškogorski manastiri, u 15. vijeku, Srem je pripadao Ugarskoj. Početak gradnje manastira vezan je za imena srpskih despota Brankovića i ostale tadašnje srpske vlastele koji su sa vojskom i narodom prelazili u Ugarsku ne bi li se spasli od Turaka. Naseljavali su se na sremske posjede njihovih prethodnika despota Stevana Lazarevića i despota Đurđa Brankovića. Izgleda da im je po doseljenju jedna od prvih aktivnosti bila gradnja manastira: prema podatku iz pisma rimokatoličkog misionara franjevca Jovana Kapistrana, pisanog 1455. godine u Đuru, despot Đurađ Branković saopštio je Kapistranu da je od pape Nikole V dobio odobrenje da može u Ugarskoj podići devet manastira za srpske pravoslavne kaluđere. Bilo je to četiri godine prije pada Despotovine.

Ne zna se pouzdano da li su te monaške naseobine preteče današnjih manastira, što otvara prostor legendama i pričama.

Tako je po legendi manastir Privina Glava najstariji na Fruškoj gori. Osnovao ga je, kako se smatra, još u 12. vijeku

Krusedol manastir
Ulaz u Krušedol

vlastelin Priba ili Priva, a priča se da su ga prije 1502. godine obnovili despoti Jovan i Đorđe, odnosno vladika Maksim Branković. Srpskom kralju Dragutinu legenda pripisuje osnivanje Bešenova, Velike i Male Remete krajem 13. ili početkom 14. vijeka. Vjeruje se da je Vrdnik-Ravanicu osnovao knez Lazar. Brankovićima se pripisuju ovi manastiri: Grgeteg despotu Grguru i njegovom sinu Vuku Zmaj-Ognjenom, Stari Jazak, Divša i obnavljanje Privine Glave despotu Jovanu Brankoviću, a despotu Đorđu Brankoviću Staro i Novo Hopovo, Fenek i Krušedol.

Najljepša i najcjelovitija legenda je o manastiru Rakovac. Zabilježena je u “Ljetopisu manastira” čiji je prepis čuvan u rakovačkoj riznici, u kovčegu među hrisovuljama i poveljama. Original, koji je 1704. godine zapisao iguman Teofan, izgubljen je. Po tom zapisu, manastir Rakovac je osnovao “gospodin Raka, inače Raja”, veliki komornik despota Jovana Brankovića, pa je po njemu i nazvan Rakovac. Komornik Raka je jednog dana sa svojim dvorjanima i lovcima pošao u lov i spazio krdo jelena. Među njima je primijetio jednog velikog i debelog, potrčao za njim kao nekada sveti Jevstatije Plakida i ubio ga. Na tom mjestu je 1408. godine sagradio manastir i posvetio ga svetim vračima Kuzmi i Damjanu. I to je sve, nema ni riječi šta je tačno navelo Raku na dobro djelo, moguće je da je taj dio prepisivaču Teofanovog teksta bio nedostupan. Poređenje sa svecem kome se pripisuje da je među rogovima jelena koga je upravo ubio ugledao krst, upućuje da dio koji nedostaje govori da se takvo znamenje javilo i Raki.

Istoričari smatraju da se u ovim legendama može naći istina, odnosno da Kapistranovo pismo, prvi pisani izvor o fruškogorskim manastirima, ne znači da prije Đurđa niko nije zidao manastire.

Manastir Novo Hopovo
Novo Hopovo

U tekstu o političkoj istoriji sremskih manastira, Milan Paroški tvrdi da su “sremski manastiri nastali dobrim dijelom zbog političkih potreba srpskih vladara, po političkom programu srpskih despota Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića, odnosno praktičnom i državnom akcijom sremskih Brankovića. Više istorijskih faktora omogućilo je ovo, na malom prostoru, naglašeno graditeljstvo, a prvi od njih koji nužno mora biti uvažen je – prisustvo interesa srednjovijekovne srpske države, pa i konkretne vlasti kralja Dragutina (1284-1316) u Sremu, i pretenzija drugih srpskih vladara prema ovim oblastima (Milutina, Stefana Dušana, kneza Lazara).”

Tako je kralj Dragutin, zbog potrebe da potvrdi svoju državnost u Sremu, a u skladu sa vladajućom državnom i političkom praksom i duhovnom misli svetosavskog pravoslavlja, tamo gradio manastire. U Beočinu je navodno postojao zapis da je Dragutin darovao Malu Remetu svom manastiru Rači, što potvrđuje zavisni odnos ova dva manastira. Zatim, pomirenje despota Stefana Lazarevića sa ugarskim kraljem Sigismundom Luksemburškim, omogućilo mu je da i fizički pokaže svoje prisustvo u ugarskim zemljama, pa despotovo zidanje Vrdnika odnosno Ravanice možda nije samo legenda.

Kad je Stefan Lazarević izgubio državnu teritoriju, njegov nasljednik despot Đurađ Branković će posebno biti opsednut idejom o gradnji velikog broja manastira u Sremu, po ugledu na Nemanjiće, bez obzira na to što je teško održavao državnu vlast. O graditeljstvu Đurđa Brankovića govori već navedeno Kapistranovo pismo. I njegov nasljednik Vuk Branković, Zmaj Ognjeni Vuk je isto razmišljao, pa je, iako vazal Matije Korvina, neprestano ratujući, stigao da 1471. godine sazida Grgeteg i namijeni ga svome ocu Grguru Brankoviću, Germanu monahu Hilandarskom. Posljednji sremski Brankovići, Đorđe – potonji vladika Maksim, Jovan i njihova majka Angelina, nastavili su u istom pravcu iako još skromnijih mogućnosti od svojih prethodnika: odmah po dolasku u Srem pristupili su uređenju crkve Sv. Luke u Kupinovu gdje su bile mošti njihovog posvećenog oca Stefana Slepog. Zatim su, kao što kaže legenda, obnovili Privinu Glavu, izgradili Hopovo povodom Đorđevog monašenja, Jazak i Fenek, a Maksim je, izgradivši

Manastir Beocin
Beočin

Krušedol, namjeravao da od njega napravi novu lavru.

U vrijeme turske vladavine, pobrojano je 35 manastira. Najbolje se živjelo u vrijeme obnove Pećke patrijaršije. Neposredno prije tog događaja, sultan Sulejman Veličanstveni je izdao ferman kojim naređuje da se u njegovoj carevini svaka vjera slobodno ispovijeda i da niko ne smije da otima manastirska dobra hrišćanska, pa su se sremski manastiri prepustili uživanju plodova svog zaštićenog statusa koji od njih nije tražio nikakve žrtve. Kad su Srbi u Banatu ustali protiv Turaka, Mitropolija u Sremu ih nije podržala. Da li je to zbog stečenih povlastica ili još živo prisutne ideje Brankovića da će oslobođenje doći sa sjevera a ne iz centra Srbije, iz Pećke patrijaršije – nije ustanovljeno.

Do danas se neprestano radi i istražuje, naravno – kako se to popularno kaže: onoliko koliko to priliv sredstava omogućava, odnosno dozvoljava. Zbog toga u cijelom fruškogorskom kompleksu nema nijednog manastira u kome su svi radovi završeni.

Izvor: B92