29. novembar – Dan Republike za vrijeme Jugoslavije

Danas je 29. novembar. Taj dan se za vrijeme postojanja Jugoslavije obilježavao kao Dan Republike. Ustanovljen je nakon Drugog svjetskog rata, a sve zbog datuma kada je održano Drugo zasjedanje AVNOJ-a u Jajcu 1943. godine. Takođe, 29. novembra 1945. je počela Ustavotvorna skupština Federativne Narodne Republike Jugoslavije (FNRJ). Čak se ovaj datum nalazio i na državnom grbu. Dan Republike izgubio je na značaju raspadom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ), mada se do 2002.  slavio i u Saveznoj Republici Jugoslaviji (SRJ).

Ovaj datum, kao i sve ostalo u našoj regiji, izaziva različite reakcije i emocije. Dio ljudi ga se sa nostalgijom sjeća, dio ga smatra nečim što treba zaboraviti i što nije vrijedno pažnje, dok većina onih koji su rođeni kasnije jako malo znaju o ovom datumu i o tome da je bio državni praznik.

Da se vratimo na istorijske činjenice i šta se to dešavalo 29. novembra 1943. u Jajcu i 1945. na Ustavotvornoj skupštini FNRJ.

U Jajcu je tog 29. novembra 1943. održano Drugo zasjedanje Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ). Prvo zasjedanje održano je godinu dana ranije u Bihaću. Na zasjedanju u Jajcu donesene su odluke koje su oblikovale istoriju naših prostora skoro punih 50 godina, a može se sa sigurnošću reći da njigov uticaj osjećamo i danas. Ovaj događaj oblikovao je poslijeratno uređenje i stvorio novu Jugoslaviju.

Najznačajnije odluke odnosile su se na to što je AVNOJ konstituisan u zakonodavno i izvršno predstavničko tijelo, koje je postalo vrhovni predstavnik naroda, a uspostavljen je i Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije (NKOJ) koji je de fakto bio vrsta vlade. Takođe, oduzeta su sva zakonita prava izbjegličke vlade Jugoslavije i zabranjen je povratak u zemlju predstavnicima te vlade. Povratak u zemlju je zabranjen i Kralju Petru II Karađorđeviću do kraja rata, a navedeno je da će narod odliučiti hoće li republiku ili monarhiju. Naravno, ta odluka je već bila očigledna i samo formalno je stavljen taj izbor, a realno ga nije ni bilo. Odlučeno je i da se ne priznaju sve naredne obaveze nastale po sporazumima izbjegličke vlade i da se Jugoslavija uredi kao demokratska država i državna zajednica ravnopravnih naroda. Posebnom odlukom Josip Broz Tito proglašen je za “Maršala Jugoslavije“.

Učešće u zasjedanju uzela su 142 delegata iz svih krajeva Jugoslavije. Najveći broj delegata bili su komunisti, pripadnici Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, istaknuti borci i revolucionari. Od ostalih, tu su bili predstavnici Srpske zemljoradničke stranke, Hrvatske seljačke stranke, Muslimanske zajednice, određen broj radikala, dvojica Hrvata iz Jugoslovenskog odbora, Stranka hrišćanskih socijalista i još neki predstavnici građanskih stranaka.

Drugim zasjedanjem AVNOJ-a predsjedavao je Ivan Ribar, koji je bio prvi predsjednik Narodne skupštine Kraljevine SHS. Predsjedništvo, koje je rukovodilo radnim dijelom zasjedanja, činili su dr Vojislav Kecmanović, dr Ivan Milutinović, dr Sreten Žujović, dr Josip Vidmar, dr Pavle Gregorić, dr Zlatan Sremec, dr Sulejman Filipović i predratni sveštenik iz Krupnja Vladimir Vlada Zečević.

Treba imati u vidu da se ovo sve dešavalo u trenutku velike savezničke konferencije u Teheranu. Na kraju te konferencije data je podrška partizanima i praktično je podržano sve ono što je AVNOJ usvojio. Naravno, Britanci su se najviše bunili, jer su Kralj Petar i izbjeglička vlada bili u Londonu, ali su na kraju i oni promjenili stranu koju će podržati. Zanimljivo je da o zasjedanju nisu bili obavješteni ni predstavnici SSSR-a koji su dobili informacije odmah nakon završetka zasjedanja pa ni oni nisu mogli ni na koji način uticati na ono što se desilo u Jajcu.

Mnogi su smatrali, a neki i danas smatraju da Drugo zasjedanje AVNOJ-a nije imalo reprezentativne predstavnike iz cijle Jugoslavije i da zbog toga to možda nije bio odraz volje većine stanovnika. Dobar dio delegata nije ni biran ni delegiran od bilo koga.

Rekli smo da je 29. novembra 1945. počela sa radom Ustavotvorna skupština FNRJ. Vjerovatno je datum uzet, vjerovatno, zbog Drugog zasjedanja AVNOJ-a, da bi se simbolički prikazalo da će samo formalno biti sprovedeno ono što je u Jajcu odlučeno. Formirana je nova Jugoslavija sastavljena od šest republika, nova vlada sa KPJ na čelu, Josip Broz Tito je postao doživotni lider, a Kralj Petar II se nikada nije vratio u zemlju. U kratkom periodu od marta do novembra 1945. djelovala je zajednička vlada u sklopu Demokratske Federativne Jugoslavije, gdje je glavni predstavnik izbjegličke vlade bio Ivan Šubašić. Međutim, sve ovo je bio samo prealzni period koji vodio do potpunog preuzimanja vlasti od strane jugoslovenskih komunista.

Bez obzira da li neko smatra da je sve ovo pozitivno ili negativno, 29. novembar je dan koji je ostavio ogroman uticaj na istoriju kompletne regije.

Foto: wikipedia.org

Piše: M.V.

 

 

 

 

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *